سه نمونه از ادبيات بقال|ها

 

توضیح اول : در این بررسی من کاری به نویسندگان این دو نشریه ای که از آن نام می برم، ندارم. صحبت من روی کار مسئولان آن است.

توضیح دوم: کامپیوتر من اشکالی پیدا کرده است که نمی تواند نیم فاصله را جایگزین این علامت (|) کند. ناچارید این علامت را که به جای نیم فاصله زده ام که بعدا تغییرش دهم، تحمل کنید.

 

ادبيات داخل و خارج از کشور براي من به اين معناست: تمام متن‎هاي تاريخي، فلسفي، سياسي، اجتماعي، ادبي. اگر نخواهم سليقه‎ي خودم را و معيارهاي شخصي خودم را به ادبيات داخل و خارج از کشور تحميل کنم، هيچ کدامش بر ديگري برتري ندارد. اگر بخواهم گزارشي بدهم از ادبيات داخل يا خارج دو شکل دارد: يکي اين که اين جوري بي‎طرفانه بگويم چي و چي و چي بوده است، يکي هم اين که بنشينم و بر اساس سليقه‎ي شخصي خودم مثلاٌ بگويم يکي از بهترين داستان‎هاي کوتاهی که در خارج از کشور نوشته شده است متعلق به خانم "ليلا- ک" است که در شماره‎ي پنجم"نيمه‎ي ديگر"چاپ شده است به تاريخ 1365.

فتح شده و ثبت شده

داستاني که يکي از دقيق‎ترين تصويرهايي است که زني از يکي از کادرهاي سياسي جامعه‎ي ايران سال‎هاي بعد از انقلاب داده است. هر بار که اين داستان را خوانده‎ام قاه قاه خنديده‎ام. باز اگر بخواهم سليقه‎ي شخصي‎ام را بگويم يکي از بهترين داستان‎هاي کوتاه خارج از کشور از مختار پاکي است در انديشه‎ي آزاد، سوئد، 1366.

شرحي بر واقعه‎ي ميدان احمديه

داستاني که به جرئت مي‎توانم بگويم در ادبيات معاصر ايران پايدار خواهد ماند. این داستان درد خالص است که با زبان راوي‎اي جستجوگري که در سياه‎ترين روزها در آن خاک قحبه‎ي بي‎پير، مسئله‎اش فهم ِ بودن است.

و داستان کوتاهي از نسيم خاکسار که باز جنبه‎اي ديگر از ذلت و فلاکت نسلي است که من با او و در کنار او زنده بوده‎ام. تاریخ نوشته شدن این داستان 1365 است.

مُرايي کافر است

اين‎ها سه نمونه از سليقه‎ي شخصي|ی داستان نويسي است که اين منم. مني که بدون اين که نگران باشم که انگ اخلاقي يا هر گوز ديگري به پيشاني‎ام بچسبد، به سادگي مي‎گويم به آن نوشته‎هايي اهميت مي‎دهم که داستان يا شعر يا هر چیز ديگري که هست، شهادت دهنده‎ي روح اين دوراني باشد که من در آن هستم.

حالا نگو که پس دوران‎هاي ديگر کشک است پيش تو!

قبول کن که اين جمله‎ي من کاملاٌ واضح است و روشن هم!

داستان نويسي ديگر ممکن است سه نمونه‎ي ديگر را مثال بزند. اين که کدام اين مثال‎ها درست‎تر است لابد يک روزي روشن و تثبيت مي‎شود؛ چه غم!

با اين سه مثال خواستم اين نکته را روشن کنم که به محض اين که من وارد حيطه‎ي سليقه‎ي شخصي بشوم (اگر چه سليقه‎ي شخصي من کمي هم متکي بر شناخت است) ادبيات خارج از کشور محدود مي‎شود. يعني من اگر بخواهم سليقه‎ي شخصي‎ام را دخالت بدهم داستان‎هاي خوب خارج از کشور انگشت‎شمارند. و نويسنده‎ي ايراني هم انگشت‎شمار است. همين طور البته داستان‎هاي خوب داخل کشور در اين دوراني که از آن حرف مي‎زنم انگشت‎شمار است. منظور از اين دوران مشخص است.

دوراني که حکومتي بر ایران فرمان می|راند که سال‎ها پيش، آن را حکومت بقال‎ها نوشته‎ام.

حکومت بقال‎ها براي من روشن است. من فکر مي‎کنم خواننده‎اي که داستان حکومت بقال‎ها را خوانده باشد(این داستان فصلی است از مقدمه|ای بر ادبیات معاصر دانمارک) مشکلي با کاربرد اين صفت ندارد. اما اگر بگويم ادبيات بقال‎ها ممکن است جبهه بگيرد. براي اين که اولاٌ حیطه ادبیات، دست کم در این نمونه|هایی که من قصد دارم بیاورم حیطه|ی پُر قدرت حکومت (دارای زندان و شلاق و شکنجه) نیست؛ دوماٌ به هر حال تعدادي از خوانندگان ما همين کساني هستند که خودشان ادبيات توليد مي‎کنند.

پس انصاف است که ادبیات را حتی اگر ادبیات بقال|ها بگویم، کمی دقیق|تر باشم که حرمت کسی را لگدمال نکنم، تا آن جا که در توان من است.

واقعیت این است که من نه فرهنگ لغات نویسم نه از جِنم ِ بزرگانی مثل دهخدا. من داستانی نویسی هستم که تمام دایره|ی فرهنگ لغاتم بیست هشت تا و نصفی هم نمی|شود. ادای بزرگان درآوردن دور از جسم و جان آدمی است که این منم. با این همه تلاش می|کنم که منظورم را با تمام توانایی|ام تق تق بگذارم روی این صفحه|ی سفید.

بقال کاسب است. کاسب در تمام دنیا هست. در ابرقو هست در این کپنهاگ هم. کلمه|ی کاسب به خودی خود عین تک تک کلمات است؛ هم سطح و برابر با تمامی|ی کلمات. اما کاسب یک لایه از لایه|لایه|های این من و توست.

کاسب کسی است که آب در شیر می کرد و هنوز که هنوز است آب است که در شیر می|کند!

کاسب طعم خالص شیر را بیهوده می|کند!

آب را از هویت می|اندازد!

کاسب ذائقه|ی تو را تغییر می|دهد به مرور!

کاسب نه طعم شیر می|گذارم بفهمی نه طعم آب!

اصلاٌ به دل نگیر! با تو نبودم، خودم منم!

من کاسبم عزیز!

من هر چیزی را سرمایه می|کنم!

زرشک؛

بادمجان؛

و به به، لواشک آلو!

برگه|ی هلو!

واجبی|ی فرد اعلا رسیده حاج آقا!

سلام فاطمه خانوم! برنج دم سیاه گذاشتم کنار مخصوص مشدی قاسم خان!

 سلام جناب مهندس! حافظ خوشنویسان چاپ جدید اوناهاشش کنار بادمجان. (1)

 همین بود. تمام توانایی من از این حدود بالاتر نمی|رود. خيلي که زور بزنم مي‎توانم بگويم اين لايه‎اي‎ست از لايه‎هاي ناپسند من و تو که وقتي روي همه‎ي لايه‎ها قرار گرفت ديگر فاتحه‎ي تو اگر خوانده نشود، فاتحه|ی من صد در صد خوانده می|شود. بقیه|اش را می|گذارم برای دهخدای این نسل و فقط تلاش می|کنم سه نمونه از اين ادبيات را به ساده|ترین شکل ممکن نگاه کنم و ببینم چه شکل و شمایلی دارند.

نمونه|ی اول از ادبیات بقال|ها

 من همیشه ترجیح می|دهم از خودم شروع کنم. چند روز پیش با یکی از دوستان چت کردم. چند سئوال بی|ربط او کرد و چند جواب کلی در همان حد هم من ترق ترق کردم. و بعد هم یک اسم خر رنگ کن، ناچیز ولی گردن کلفت برایش انتخاب کردم "گپی با اکبر سردوزامی در باره|ی ادبیات خارج از کشور" قضیه این بود: چند روزی بود که روی همین متن گیر کرده بودم. مثل یک الاغ بیچاره که توی چاله|ای از لجن ِ گندیده گیر کرده باشد و نتواند خاکی بر سرش کند. (لجن که خودش انگار نفس گندیدگی است، هان؟)

رفیقم که گفت سلام گفتم سلام بیا یه کمی گپ بزنیم بذار روی صفحه|ت.

گفت باشه و ما شروع کردیم.

این واقعاٌ صمیمیت او بود؛ مهربانی او بود.

هر کسی که باشی این چاله|ی گندیده زیر پایت همیشه هست.

فرو نرفتن توش البته کار حضرت فیل است.

خلاصه گفتم گپی بزنیم تا شاید مگر یک جوری یک چیزی فرج شود. نشد و در مجموع باید بگویم حیف آن صفحه|ی سفید شد، به خصوص با بوی آشنای گند و گوز صفحه|ی نظراتش. (بیچاره آن که گنجیشگک اشی مشی باشد) آن گپ سردستی، سرسری از خانواده‎ي ادبيات بقال‎هاست واقعاٌ. به اسم دراز و فریب دهنده|اش نگاه کنید. متوجه حقه|ی کلمات هم اگر باشید می|بیند مو لای درزش نمی|رود. از یک طرف گپ است که انگار هیچ، از طرفی به این درازی و دهن پُر کنی است: "گپی با اکبر سردوزامی در باری|ی ادبیات خارج از کشور".

اگر من لینک آن را نداده بودم به سایت گویا البته این حرف را نمی|زدم. چند جمله|ای بود خودمانی بین من و یک وبلاگ. وبلاگ هم که یکی از کارهاش همین است. من خودم گاهی که دلم تنگ می|شود پلنگ خانوم می|شوم روی صفحه|ام. خیلی هم کیف می|کنم. از این لحنی که برای پلنگ خانوم دارم خودم کیف می|کنم. گاهی هم به فروغ با اسم پلنگ خانوم نامه می|دهم. برای نسیم خاکسار می|نویسم من پلنگ خانومم، منشی|ی اکبر آقا. او هم جواب پلنگ خانوم را چنان می|نویسد که انگار صد در صد وجود دارد و واقعی است. شاید باور نکنید اما هر وقت یاد آن شعر پلنگ خانوم می|افتم که ماه ها پیش گفته است هی تکرارش می|کنم و دلم غنج می|رود. همان که می|گوید:

یه خانوم بچه بغل تو گوگده نشسته بود؛

کون بچه|ش ریده بود.

این وبلاگی است؛ هر چه هست و نیست حیطه|ای شخصی است. من از این که جنبه|ای از جنبه|های خودم را آشکار کنم احساس بلاهت نمی|کنم. این احساس وقتی آمد که لینک آن چند جمله|ی پیش پا افتاده را فرستادم برای سایت گویا. در سایت گویا همه|جور مطلبی هست. از مطالب بقال|ها تا کسانی که تلاش فرهنگی می|کنند و سیاسی و هر چیز دیگری. این کار را به عمد کردم. این کار را کردم که بعد بتوانم ادامه|اش بدهم. این است آن ادامه. وقتی شروع کردیم با کعب الاخبار حرف زدن، قصد من اصلاٌ این نبود. بعد که همان چند جمله را خواندم احساس کردم من هم بوی بقال|ها را گرفته|ام. اصلاٌ قصد ندارم وبلاگ|نویس کعب الاخبار را وارد این ماجرا کنم. می|خوام فقط این جنبه|ی بقالی|ی خودم را توضیح بدهم که همان چاله|ی گندیده|ای|ست که همیشه در مقابل من و ماست. بلاهت‎هاي خود را ديدن دست کم گاهي موجب حذف بلاهت است. خط مي‎کشم روي آن جمله|های سطحی و کلی و آن را تصحيح مي‎کنم. يک بار ديگر به خودم و خواننده يادآوري مي‎کنم که مي‎شود از بقال‎ها گفت و خود يک پا بقال ناب بود. مي‎شود از بي‎مسئوليتي و بي‎پرنسيپي گفت و خود بي‎پرنسيپ بود. مي‎شود از ادبيات و فرهنگ گفت و بي‎ادب و بي‎فرهنگ بود (ادب را با کلمات قشنگ به کار بردن اشتباه نکنيد لطفاٌ.).

هر کس هر چه می|خواهد فکر کند، اما نوشتن تک تک این جمله|ها برای نشان دادن آن لایه|ی چندش آور وجود این من و شماست. می|نویسم تا شاید برود گم شود در میان لایه|های دیگر ما.

نمونه‎ي دوم از ادبيات بقال‎ها

ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮓ
ﻣﺠﻠﻪﻯ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴﻜﻰِ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ، ﻫﻨﺮ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﻰ.
ﺩﺍﺭﻧﺪﻩﻯ ﺍﻣﺘﻴﺎﺯ ﻭ ﻣﺪﻳﺮﻣﺴﺌﻮﻝ : ﻣﻴﺮﺯﺍﺁﻗﺎ ﻋﺴﮕﺮﻯ (ﻣﺎﻧﻰ)

در معرفي اين سايت که لابد ميرزا آقا عسگري نوشته است جمله‎هايي از اين خانواده فراون است:

"ﻫﺪﻑ ﺭﺳﺎﻧﻪﻯ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴﻜﻰِ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺷﻜﺴﺘﻦ ﺩﻳﻮﺍﺭ ﺳﺎﻧﺴﻮﺭ ﻭ ﻭﺣﺸﺖ" است.

ما مي‎خواهيم... ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻣﺮﺯ ﻋﺮﻓﻰ، ﺩﻳﻨﻰ، ﺍﺩﺑﻰ ﻭ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ ﺭﺍ ﻛﻪ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮ ﺗﻔﻜﺮ ﻭ ﺧﻠﺎﻗﻴﺖ ﺁﺯﺍﺩ ﻭﺑﻰ ﻭﺍﻫﻤﻪﻯ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ، ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩ ﮔﺎﻥ، ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺳﺎﺯﺍﻥ ﻭ ﻓﺮﻫﻴﺨﺘﻪﮔﺎﻥ ﺍﺳﺖ ﺩﺭﻫﻢ ﺑﺸﻜﻨﻴﻢ.

ﻣﻰﺧﻮﺍﻫﻴﻢ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﺑﺪﻭﻥ ﻣﺮﺯ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻣﺮﺯﻫﺎﻯ ﺳﻨﺖ ﻭ ﻋﺮﻑ ﻋﺒﻮﺭ ﺩﻫﻴﻢ.

ﺻﺪﺍﻯ ﺯﻣﺎﻧﻪﻯ ﺧﻮﺩﺑﺎﺷﻴﻢ.

ﺻﺪﺍﻯ ﺧﻮﺩ ﺑﺎﺷﻴﻢ.

ﺻﺪﺍﻯ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺑﺎﺷﻴﻢ.

ﻣﻰﻛﻮﺷﻴﻢ ﺍﺯ ﻣﻜﺘﺐﻫﺎﻯ ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ، ﺍﺯ ﻧُﺮﻡﻫﺎﻯﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻰ، ﺍﺯ ﺗﺎﺑﻮﻫﺎﻯ ﻓﺮﻫﻨﮕﻰ ﻭ ﺍﺯ ﭘﺲﺯﻣﻴﻨﻪﻫﺎﻯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﻣﺬﻫﺒﻰ ﻓﺮﺍﺗﺮ ﺑﺮﻭﻳﻢ.

ﺑﺴﺘﻤﺎﻥﺗﺎﺭﻳﺨﻰ ﺩﺭ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﻰ ﺭﺍ ﺑﮕﺸﺎﺋﻴﻢ.

ﺍﺯ ﻧﻮﺗﺮﻳﻦ ﺍﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ ﻭ ﺗﺎﺯﻩ ﺗﺮﻳﻦﺧﻠﺎﻗﻴﺖﻫﺎﻯ ﻓﻜﺮﻯ ﻭ ﻣﻌﻨﻮﻯ ﭘﺸﺘﻴﺒﺎﻧﻰ ﻛﻨﻴﻢ.

همين جوري از سطر اول تا آخر اين معرفي‎نامه‎ي اين سايت پُر است از اين کلمات زيبايي که من از خواندن و شنيدن‎شان کيف مي‎کنم. (اين‎ها فقط همان چند جمله‎ي آغازي است.).

باور کنيد من هم اين‎ها را دوست دارم. من هم خيلي دلم مي‎خواهد همه‎ي اين کارها را بکنم اما چون توانايي‎اش را ندارم، ادعايش را هم نمي‎کنم. و از اين که ببينم ديگري چنين توانايي را دارد کيف مي‎کنم.

خوب، حالا توجه کنيد ببيند سايتي که اين همه ادعاهاي قشنگ دارد در عمل چه کاري انجام مي‎دهد.

اگر روي آن تيتر ادبيات و فرهنگ: پيدا کنيد، کلیک کنید، مي‎بيند دارد به آن چه گفته است عمل مي‎کند. در شرح کوتاهي که راجع به اين مطلب "پيدا کنيد" داده است گفته مي‎شود:

نامه ى زير فضاى کرخت ، ناسالم و در عين حال سرشار از بى مسئوليتى را که در بين گروهى از همکاران ما در ايران حاکم است به خوبى برملا مى کند. با اين همه همبستگى ! پيداست که حاکمان ما نمى توانند بهتر از حضراتى باشند که همينک هستند!

و بعدش هم نامه را مي‎گذارد زير همين مطلب. تا اين‎جاي کار نقص ندارد. اما لطفاٌ يک لحظه به اين ترکيب "سرشار از بي‎مسئوليتي" که من رنگش کرده‎ام نگاه کنيد. نگاه کرديد؟ خيلي خوب، حالا لطفاٌ همين جوري سريع يک نگاهي به اين متن بيندازيد که در اين رساله منتشر شده است و من غلط گيري‎اش کرده‎ام. بفرماييد تو.

حالا من يک سئوال دارم. رسانه‎اي که اين همه ادعا دارد چه جوري مي‎تواند گفتگوي ضياء موحد را با اين همه غلط اين جا منتشر کند؟

1-     من مي‎دانم، شما هم مي‎دانيد که غلط چاپي در هر کتاب و نشريه‎اي اجتناب ناپذير است. (در همین متن من هم ممکن است بشود سه چهارتایی پیدا کرد).

3-     من مي‎دانم، شما هم مي‎دانيد که اين همه غلط اين متن را از شکل و ريخت مي‎اندازد و بي‎معناش مي‎کند.

4-     من مي‎دانم، شما هم مي‎دانيد که اگر ميرزا آقا عسگري اين متن را يک بار خوانده بود مي‎توانست دست کم از ميان 54 تا غلطي که من ديده‎ام 90 در صدش را ببيند و تصحيح کند. 10 در صد را هم مي‎گذاريم پاي اشکال چشم و دقت چشم.

5-     من مي‎دانم و شما هم لابد مي‎توانيد بدانيد که رسانه‎اي که اين همه دبيرهاي مختلف دارد، اگر يکي از آن‎ها اين مطلب را خوانده بود دست کم 50 درصد غلط هاش را گرفته بود. لطفاٌ به اسامي هيئت دبيران اين رسانه نگاه کنيد:

ﻫﻤﻜﺎﺭﺍﻥ:

  سردبير و دبير بخش‌ «ﮔﻔﺘﻤﺎﻥﻫﺎ» : ﻣﻴﺮﺯﺍﺁﻗﺎ ﻋﺴﮕﺮﻯ (مانی)
asgari@mani-poesie.de

 

دبيران بخش « داستان» : ساسان قهرمان
ghahraman@mani-poesie.de

Tel: 001-416- 225- 1084
ايرج رحمانی

rahmani@mani-poesie.de

 

دبيران بخش « شعر» : ﻣﻴﺮﺯﺍﺁﻗﺎ ﻋﺴﮕﺮﻯ (مانی)
asgari@mani-poesie.de

  محمدعلی شاکر

shaker@mani-poesie.de

 

دبير بخش «رويدادها» : لقمان تدين نژاد

loeghmon@mani-poesie.de

 

 مسئول بخش «فنی»: کامران افتخاری

 kamran@mani-poesie.de
مشکلات فنی خود را با ما در ميان بگذاريد. 

من مي‎پرسم چطور مي‎شود هيچ کدام از اين هيئت دبيران محترم اين همه غلط تايپي را نديده باشند مگر اين که اصلاٌ آن را نخوانده باشند؟ (راستی نکند ادبیات و فرهنگ را می|گذاریم روی صفحه که فقط دیگران بخوانند و فقط دیگران به آن بیندیشند؟)

مي‎شود گفت اصلاٌ اين جا چيزي به اسم دبير بخش مصاحبه با ضياء موحد ندارند. بله مي‎شود اين را گفت. مي‎شود گفت مثلاٌ يکي اين مصاحبه را فرستاده و يکي از رفقاي‎شان هم آن جا بوده و ديده هيچ کدام از اين دبيران محترم نيستند و دلش سوخته و لطف کرده و اين مطلب را گذاشته آن جا.

دست کم دو هفته است که اين مطلب روي اين رسانه است و تا امروز 29 آپريل هنوز کسي آن را تصحيح نکرده است.

اين موردي است که اگر مثلاٌ توي جامعه‎ي ايران دوران جواني من بود، که کسي از قِبل ِ کارهاي ادبي نان نمي‎خورد، مي‎شد به پاس زحمات مفت و مجاني|اش ندیده گرفت. اما تا آن جا که من در اين هفده ساله در خارج از کشور تجربه کرده|ام بي|معنی ‎است. همين جمله‎هايي هم که من دارم مي‎نويسم اگر چه ظاهراٌ درآمدي برايم ندارد، اما پشتوانه روز و شب من است، به اين معني که به اعتبار نوشتن اين کلمات است که مي‎توانم حقوق ماهانه‎ي بيکاري از کمون کپنهاگ عليه السلام بگيرم. حد اقل سود مالی من از نوشتن تک تک این کلمات گذران زندگی است. پس اين حرف‎ها که کار گل می|کنیم و رنج مفت و مجانی می|کشیم، دست کم در خارج از کشوری که من در آن زندگی می|کنم، و در باره ی این دوستانی که از نمونه|ی کارهای|شان حرف می|زنم، معنايي ندارد.

مورد ديگر اين است که روي اين سايت نوشته شده است:

توجه: ادبيات و فرهنگ از چاپ مطالبي که همزمان براي چند نشريه اينترنتي و مکتوب ارسال مي شوند معذور است!

معناي اين جمله براي من و براي شما کاملاٌ روشن است. اين ديگر ادبيات کافکايي و پُست مدرن نيست که تفسيرهاي عجيب غريب داشته باشد. حالا من روي هر کدام از اين تيترها که کليک کردم، ديدم از يک سايت ديگر برداشته شده است. شما هم مي‎توانيد روي اين‎ها کليک کنيد البته: